historia ekonomii

Zagadnienia ekonomiczne od zawsze towarzyszyły życiu człowieka. Ludzie pierwotni musieli rozstrzygać ekonomiczne dylematy, które stanowiły podstawę funkcjonowania człowieka. Można powiedzieć, że ekonomia była z człowiekiem od początku, lecz ekonomia jako nauka rozwinęła się dużo później.

Każda ludzka zbiorowość staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemów codziennej egzystencji:

✔jakie dobra i usługi wytwarzać? ⚒

✔jak je wytwarzać?💡

✔dla kogo je wytwarzać?🤔

Dobrami nazywamy takie produkty materialne, jak stal, samochody czy truskawki. Mianem usług określamy takie działania, jak fryzjer czy spektakl teatralny, które mogą zaspokajać potrzeby konsumenta jedynie w trakcie ich realizacji (świadczenia). W wyjątkowych sytuacjach, kiedy to stabilność funkcjonowania gospodarującego społeczeństwa zostaje zachwiana, człowiek może być wolny od konieczności poszukiwania odpowiedzi na któreś z trzech wyżej sformułowanych pytań. Z reguły jednak wszystkie trzy podstawowe problemy muszą być przez społeczeństwo rozstrzygnięte.

Podkreślając rolę społeczeństwa w rozstrzyganiu problemów życia codziennego, definicja zalicza ekonomię do nauk społecznych, które tłumaczą zachowanie ludzi. Współczesnym ekonomistom wiedza ta jest oczywista i stanowi podstawę ogólnej idei ekonomii, lecz dla ludzi z poprzednich epok wiedza ta nie była jasna i od zawsze starali się w jakiś sposób zdefiniować i zrozumieć zagadnienia związane z ekonomią.

Wiadome jest, że systematycznie mechanizmami działania gospodarki interesowali się greccy filozofowie i pisarze. Znaczącą postacią w ówczesnym czasie był historyk Ksenofont, który jako jeden z pierwszych podjął próbę określenia czym jest zarządzanie w środowisku gospodarczym czy też większymi ośrodkami zbiorowości ludzkiej – miastami. Ksenofont charakteryzuje zarządzanie jako rzemiosło, które wymaga wiedzy i praktyki. Tematykę ekonomiczną podjął też Arystoteles w “Etyce Nikomachejskiej“. Wyjaśniał fenomen handlu, jako procesu, w którym ludzie wzajemnie zaspokajają swoje potrzeby. Obydwaj byli zwolennikami własności prywatnej i przeciwnikami oprocentowanych pożyczek, co wywarło duży wpływ na poglądy ekonomiczne późniejszych społeczeństw.

Trzeba jednak przyznać, że gospodarka nie leżała w centrum zainteresowania greckich filozofów. Grecy nie rozwinęli spójnej teorii ekonomii. Stosowali ją za to w praktyce. Znali pewne formy ubezpieczeń i operacji kredytowych, byli doskonałymi handlowcami. Jeszcze bardziej praktyczni byli Rzymianie. Autorzy tacy jak Katon Starszy (ok. 234-149 p.n.e.), Warron (116-27 p.n.e.) w swoich dziełach odnosili się do zarządzania majątkiem ziemskim.

Po upadku Rzymu nastał chaos, podczas którego podupadła nie tylko gospodarka, ale i nauka ekonomii. Na szczęście w XI wieku Europa się odradza. Tematykę ekonomiczną poruszali wtedy głównie teologowie, z pośród których najważniejszym był niewątpliwe Tomasz z Akwinu. Zajmował się on teorią własności prywatnej i wspólnej, którą dziś nazwalibyśmy publiczną. Podobnie jak Grecy potępiał pożyczanie na procent, czyli lichwę.

Powszechną praktyką, zarówno w Cesarstwie Rzymskim jak i w późniejszych królestwach i księstwach średniowiecza i renesansu było tak zwane psucie pieniądza. Praktyka obniżania zawartości szlachetnego kruszcu w monecie była bardzo powszechnie nadużywana przez władców, którzy to nieświadomi negatywnych skutków tego rodzaju praktyk uzyskiwali dodatkowe dochody. Zmieniło się to dzięki biskupowi Oresmiusowi (ok. 1320 – 1382) i jego kontynuatorowi, znanemu nam skądinąd … Mikołajowi Kopernikowi. Obaj w swoich badaniach ekonomicznych koncentrowali się na zagadnieniach związanych z pieniędzmi, obaj przeciwstawiali się jego psuciu i wskazywali negatywne konsekwencje tego procederu. Możemy ich uznać za prekursorów monetaryzmu.

Rozwój gospodarczy w XV i XVI wieku przyniósł wzrost znaczenia handlu zagranicznego, bankowości i przemysłu, które to stworzyły potrzebę opracowania całościowej teorii gospodarczej. Powstała koncepcja merkantylizmu, który wskazał, że ilość kruszca (np. złota) jest wyznacznikiem bogactwa danego państwa. Stawiano bardziej na eksport, aniżeli na import.

Merkantyliści sformułowali szereg zaleceń dla państwowej polityki gospodarczej, niemniej nie próbowali zająć się nauką ekonomii, nie szukali praw i zależności rządzących gospodarką. Zrobili to w XVII wieku dopiero fizjokraci. Twórcą tej doktryny był nadworny lekarz francuskiego Ludwika XV – Françoise Quesnay (1694-1774). Opracował on tzw. Tablicę Ekonomiczną, czyli pierwszy model ekonomiczny całej gospodarki. Fizjokraci uznali ekonomię za naukę przyrodniczą, gospodarkę przyrównywali do żywego organizmu. Głosili wyższość rolnictwa nad innymi działami produkcji, zwalczali protekcjonistyczne poglądy merkantylistów. Fizjokraci byli zwolennikami wolnego handlu, przedsiębiorczości i liberalizmu. Quesnay i jego zwolennicy wywarli ogromny wpływ na ojca nowoczesnej ekonomii – Adama Smitha.

Tak naprawdę naukę o ekonomii możemy podzielić na dwa okresy – przed i po Smithie. Działalność Adama Smitha, zwanego ojcem ekonomii nowoczesnej, trwale wpłynęła na sposób postrzegania ekonomii jako nauki. W przeciwieństwie do merkantylistów, którzy opisali głównie praktyczne porady dla polityków gospodarczych, skoncentrował się na mechanizmach – prawach rządzących ekonomią. Rozważał kwestie podziału pracy, stopy procentowej, wynagrodzenia czynników produkcji (ziemi, pracy i kapitału). Jeszcze konsekwentniej niż fizjokraci domagał się wolności handlu, wolnej konkurencji i sprawiedliwych, niskich podatków. Był zwolennikiem własności prywatnej, państwu pozostawiał pełnienie roli “stróża nocnego”, czyli dbałość o porządek i przestrzeganie prawa.

Jego następcy, David Ricardo, Jean Baptiste Say, Thomas Maltus i John Stuart Mill, popularyzowali jego poglądy. Razem ze Smithem, są oni najwybitniejszymi przedstawicielami klasycznej szkoły ekonomii, która dominowała w XIX stuleciu. Teorie klasyków podsumował i sformalizował na przełomie stuleci Alfred Marshall (1842-1924), z wykształcenia matematyk. Jego najważniejszym dziełem są Zasady ekonomii politycznej (1890). Zawarł w niej zasady analizy marginalnej, która po dziś dzień pozostaje fundamentem ekonomii. Marshall jako pierwszy w sposób w pełni naukowy sformułował prawo popytu i podaży.

W tym samym czasie na kontynencie europejskim rozwijała się szkoła lozańska, której to przedstawicielami byli Francuz Leon Walras (twórca teorii równowagi ogólnej) i Włoch Vilfredo Pareto. Ich następcy przyczynili się do rozwoju ekonometrii. W Wiedniu miała swój ośrodek oryginalna szkoła austriacka, reprezentowana przez Carla Mengera (1841-1921), Edmunda von Böhm-Bawerka (1851-1914) i Friedricha von Wiesera (1851-1926). Ich wkład w teorię ekonomii polegał na zwróceniu uwagi na rolę indywidualnych preferencji na kształtowanie się cen i stóp procentowych.

Jednym z uczniów wspomnianego wyżej Alfreda Marshalla był student Cambridge John Maynard Keynes. Okazał się on być najbardziej wpływowym ekonomistą od czasów Adama Smitha. Jego Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza (1936) spowodowała przewrót w klasycznej ekonomii. Keynes odrzucił prymat wolnej konkurencji i liberalnej polityki handlowej. Jego zdaniem państwo powinno aktywnie działać na polu gospodarczym, nie zadawalając się rolą “nocnego stróża”. Wpływ na przyjęcie idei Keynesa miał Wielki Kryzys, który wstrząsnął gospodarką światową w latach trzydziestych. Zdaniem wielu współczesnych ekonomistów, kryzys obnażył nieskuteczność polityki opartej na ekonomii klasycznej. Keynes storzył nowy kierunek w ekonomii, nazywany od jego nazwiska keynesizmem. Prawie wszyscy ekonomiści stali się zwolennikami interwencjonizmu państwowego w gospodarce. Prawie, ale nie wszyscy!

Do największych adwersarzy Johna Maynarda należeli przedstawiciele tzw. młodszej szkoły austriackiej, a zwłaszcza Ludwig Edler von Mises (1881-1973) i Friedrich von Hayek (1889 – 1992). Obaj byli zwolennikami gospodarki wolnej od interwencji państwa, jakkolwiek Hayek dopuszczał działalność państwa na rynku, ale na bardzo restrykcyjnych warunkach. Zarówno on, jak i Mises mieli zupełnie inną wizję Wielkiego Kryzysu i jego przyczyn niż Keynes.

J. M. Keynes miał wielki wkład nie tylko w teorię, ale i praktykę powojennej ekonomii. Był jednym z twórców systemu walutowego z Bretton Woods. Jego teoria pozostawała obowiązującą wykładnią polityki gospodarczej aż do wczesnych lat siedemdziesiątych, kiedy to keynesowska polityka okazała się nieskuteczna w walce z depresją spowodowaną przez kryzysy naftowe. Oczywiste problemy, jakie niosła polityka oparta na poglądach Keynesa i jego kontynuatorów spowodowały, że znowu łaskawym okiem zaczęto spoglądać na liberalną ekonomię przedkeynesowską.

Nie można powiedzieć, że historia ekonomii kończy się na koncepcjach naszych poprzednich. Nie można zapomnieć, że ekonomię tworzą ludzie, którzy to cały czas modyfikują ją do swoich potrzeb, ale z pewnością należy stwierdzić, że postacie tj. Adam Smith czy John Maynard Keynes trwale zapisały się na kartach historii ekonomicznej.